Στέφανος Βέζος: Στοιχεία Βιογραφίας

Στέφανος Βέζος: Στοιχεία Βιογραφίας

Στη μνήμη των αγαπητών φίλων Hugo Strötbaum και Σάκη Μήτκα

Γράφει ο Κώστας Μπουρνάς

Μάιος 2026

Το άρθρο είχε πρωτοδημοσιευτεί το Σεπτέμβριο του 2017 στο διαδικτυακό περιοδικό «Η Κλίκα». Η παρούσα έκδοση είναι διορθωμένη και συμπληρωμένη με νέα στοιχεία.

Εισαγωγή

Ο Στέφανος Βέζος ήταν ένας από τους πολλούς Μικρασιάτες μουσικούς που με την έλευσή τους στον ελλαδικό χώρο εμπλούτισαν και εν τέλει συνδιαμόρφωσαν το αστικό λαϊκό τραγούδι των πρώτων δεκαετιών του 20^ού αιώνα. Η προσωπική του συμμετοχή στη δισκογραφία των 78 στροφών περιορίστηκε σε μόλις 16 ηχογραφήσεις, όλες μεταξύ 1931 και 1932, αν και δύο από αυτές δεν εκδόθηκαν ποτέ. Εντούτοις, τα λιγοστά αυτά δείγματα παρουσιάζουν έναν ικανότατο τραγουδιστή, οι ερμηνείες του οποίου στέκονται ισότιμα απέναντι σε αυτές των ομοίων του. Όπως πολλοί άλλοι συνάδελφοί του που έκαναν ένα μικρό πέρασμα από τη δισκογραφία των 78 στροφών και σύντομα ξεχάστηκαν, έτσι και ο Βέζος φαίνεται να έπεσε ανάμεσα στις χαραμάδες της μουσικής ιστορίας. Κάτι τέτοιο βέβαια είναι έως ένα σημείο λογικό και αναμενόμενο για έναν μουσικό με μικρή επίδραση στα πράγματα. Σε αντίθεση όμως με συναδέλφους του που απεβίωσαν πρόωρα και άρα η όποια έλλειψη στοιχείων είναι εν μέρει κατανοητή, ο Βέζος έζησε αρκετά και μάλιστα ασχολούμενος για πολλά χρόνια με το ραδιόφωνο. Αποτελεί συνεπώς μυστήριο όχι μόνο το γεγονός ότι δεν έχει ήδη καταγραφεί επαρκώς η ζωή του αλλά και το ότι δεν υπάρχουν πολλές διαθέσιμες πηγές που να τον μνημονεύουν. Στο άρθρο αυτό επιχειρείται η συγκρότηση της βιογραφίας του καλλιτέχνη συνδυάζοντας τις λιγοστές διαθέσιμες πληροφορίες με νέα στοιχεία που προέκυψαν ύστερα από πολύμηνη έρευνα.

Σμύρνη – Αθήνα

Ο Στέφανος Βέζος γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1905 (Vasipap, 1980) [1]. Αν και οι λεπτομέρειες της ζωής του εκεί δεν είναι γνωστές, το σίγουρο είναι ότι από μικρή ηλικία ασχολήθηκε με τη μουσική. Η κόρη του, Βάσω Παρασκευά-Βέζου, αναφέρει συγκεκριμένα ότι ο πατέρας της ήταν ήδη μουσικά καταρτισμένος όταν πια ήρθε στην Ελλάδα έχοντας κάνει σχετικές σπουδές από τον καιρό που ήταν στη Σμύρνη. Συμπληρώνει δε ότι ο παππούς της, δηλαδή ο πατέρας του Στέφανου, ήταν επίσης μουσικός που έπαιζε βιολοντσέλο (Βάσω Παρασκευά-Βέζου, τηλεφωνική συνομιλία, 5 Νοεμβρίου 2016).

Από αφήγηση της Αγγέλας Παπάζογλου, κατά τη διάρκεια της οποίας γίνεται λόγος για τραγουδιστές της Σμύρνης, μαθαίνουμε περαιτέρω ότι στα πρώτα του βήματα ο Βέζος τραγουδούσε και έπαιζε σαντούρι στο πλευρό του πατέρα του, ο οποίος είχε το παρατσούκλι «Ντάουλας». Είναι σημαντικό να τονιστεί εδώ ότι η Αγγέλα Παπάζογλου αναγνωρίζει τον πατέρα του Βέζου ως βιολιστή, όχι ως τσελίστα, κάτι που μάλλον είναι και το σωστό αφού αποτελεί στοιχείο άμεσης μαρτυρίας:

Ήτανε και ο Στέφος. Ήτανε πολύ μικράκι. Τόβγαλε στη δουλειά ο μπαμπάς του ο σιχαμένος… Και το παίρνανε πια στσι ταβέρνες κι εδώ κι εκεί, κι ήπαιζε και σαντουράκι. Τάσιαζε τα σαντούρια ο μπαμπάς του μοναχός του. Το παρατσούκλι του μπαμπά του τόνε λέγανε «Ντάουλα». Βιολί ήπαιζε, όχι καλό. Δηλαδή, έβγαζε γάμο, αλλά δε μπορούσε να φτάσει ούτε το Μεμετάκι, ούτε το μπαμπά μου. […] Εδώ για νάτανε ο «Ντάουλας» θάτανε απ’ τσι καλύτεροι. Το πραγματικό του όνομα ήτανε Βέζος, το επίθετό του. (Παπάζογλου, 2003, σ. 282–283)

Στην Ελλάδα ο Βέζος ήρθε μετά την καταστροφή της Σμύρνης, ακολουθώντας όπως τόσοι άλλοι το δρόμο της αναγκαστικής φυγής. Στα αμέσως επόμενα χρόνια τα ίχνη του χάνονται αφού έως τώρα δεν έχει βρεθεί καμία πηγή που να τον αναφέρει στο διάστημα αυτό. Τον συναντάμε ξανά το 1931, χρονιά κατά την οποία ηχογραφεί πέντε τραγούδια και έξι μανέδες. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφερθεί ότι η είσοδος του Βέζου στη δισκογραφία οφείλεται πιθανότατα στον Παναγιώτη Τούντα αφού και τα πέντε τραγούδια που ηχογραφεί είναι συνθέσεις που βρίσκονται στο όνομα του τελευταίου. Τον επόμενο χρόνο ηχογραφεί δύο ακόμα τραγούδια του Τούντα, δύο του Μανώλη Χρυσαφάκη και ένα που βρίσκεται στο δικό του όνομα. Μένει έτσι στην ιστορία του γραμμοφώνου όχι μόνο ως ερμηνευτής αλλά και ως συνθέτης.

Δισκογραφία 78 στροφών
(Πρβλ. Μανιάτης, 2006)

Επισημαίνεται ότι ο δίσκος Columbia D.G. 120 δεν καταγράφεται από τον Μανιάτη. Επίσης, για το δίσκο His Master’s Voice ΑΟ. 1025 δίνεται από λάθος ο «Mανές Μινόρε» (0W 320) αντί του «Μανές Τζιβαέρι» (0W 323-1) που είναι το σωστό· η άλλη πλευρά του δίσκου στην οποία περιέχεται ο «Μανές Ταμπαχανιώτικος» (0W 333-1) καταγράφεται σωστά. Τα στοιχεία που αφορούν τις δύο ανέκδοτες ηχογραφήσεις του Βέζου παρείχε ο συλλέκτης και ερευνητής Σταύρος Κουρούσης. Οι τίτλοι των κομματιών γράφονται με βάση την ορθογραφία της Νέας Ελληνικής. Στις ετικέτες των δίσκων είναι πιθανό να ορθογραφούνται διαφορετικά.

Θεσσαλονίκη

Στα μέσα της δεκαετίας του 1930 ο Στέφανος Βέζος φεύγει από την Αθήνα και μετακομίζει στη Θεσσαλονίκη. Ο λόγος αυτής της μετακίνησης φαίνεται να είναι η αρνητική αντίληψη που είχε για το γενικότερο περιβάλλον της πρωτεύουσας.  Όπως σχολιάζει η κόρη του, ο Βέζος προτίμησε να ζήσει στη Θεσσαλονίκη έχοντας ως πρώτη προτεραιότητα την οικογένειά του (Βάσω Παρασκευά-Βέζου, τηλεφωνική συνομιλία, 5 Νοεμβρίου 2016). Είναι άγνωστο πάντως αν η μικρή του συμμετοχή στη δισκογραφία των 78 στροφών συνέβαλε σε αυτή του την απόφαση ή αν η πρώτη είναι απλώς αποτέλεσμα της απουσίας του από το φυσικό κέντρο των δισκογραφικών εξελίξεων που τότε ήταν η Αθήνα.

Ύστερα από την εγκατάστασή του στη Θεσσαλονίκη, ο Βέζος δημιουργεί μουσικό συγκρότημα και εξασφαλίζει συνεργασία με το νεοσύστατο Ραδιοφωνικό Σταθμό, η οποία, όπως θα φανεί και παρακάτω, διήρκησε σχεδόν τρεις δεκαετίες. Από ρεπορτάζ του Αλέξανδρου Ωρολογά που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Μακεδονία στις 20 Δεκεμβρίου 1936 συνάγεται ότι ο Βέζος με την ορχήστρα του ερμήνευε μουσική για λογαριασμό του Ραδιοφωνικού Σταθμού Θεσσαλονίκης, τότε επί ιδιοκτησίας Τσιγγιρίδη, ήδη από το 1936 [2]. Οι ζωντανές αυτές εμφανίσεις πραγματοποιούνταν πιθανότατα κάθε Κυριακή μεσημέρι (βλ. κ. Ω., 1936).

ΔΕΘ – Ραδιόφωνο

Κάποια στιγμή στις αρχές του 1941, λίγο καιρό πριν τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα, ο Βέζος με το συγκρότημά του δίνει συναυλία στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης κατόπιν της οποίας του γίνεται πρόταση, πιθανώς από κάποιον πλούσιο Ελληνοαμερικάνο που εκείνο τον καιρό επισκεπτόταν την Ελλάδα, να μεταβεί στην Αμερική για ζωντανές εμφανίσεις. Παρόλο που ήταν έτοιμος να δεχτεί, παίρνοντας μαζί και την οικογένειά του, το ξέσπασμα του πολέμου ματαίωσε τα σχέδιά του (Βάσω Παρασκευά-Βέζου, τηλεφωνική συνομιλία, 5 Νοεμβρίου 2016).

Ύστερα από τη γερμανική κατοχή, ο Βέζος επιστρέφει στις ζωντανές ραδιοφωνικές εμφανίσεις συνεργαζόμενος πλέον με τον Αγάπιο Χατζηνάσιο [3], πατέρα του γνωστού μουσικοσυνθέτη Γιώργου Χατζηνάσιου. Η συνεργασία αυτή φαίνεται να διαρκεί επί μακρόν αφού τόσο ο ομότιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του Α.Π.Θ. Γιώργος Αναστασιάδης (1997), όσο και ο πρώην διευθυντής του Ραδιοφωνικού Σταθμού Μακεδονίας Παναγιώτης Μαρινάκης (1997), μνημονεύουν πως τις δεκαετίες του 1940 και του 1950 από τον —κρατικό πλέον— Ραδιοφωνικό Σταθμό Θεσσαλονίκης ακούγονταν μεταξύ άλλων σμυρνέικα από το συγκρότημα του Βέζου και του Αγάπιου (Σίσκου, 2012).

Το Σμυρναϊκό Συγκρότημα, όπως λεγόταν στην πραγματικότητα, έκανε ντεμπούτο το 1945. Αν και η μουσική επιμέλεια ήταν του Σμυρνιού πιανίστα Καλαϊτζόπουλου, πρωταγωνιστές του συγκροτήματος και αυτοί που συνέδεσαν το όνομά τους περισσότερο με αυτό ήταν αναμφίβολα ο Βέζος και ο Αγάπιος. Μάλιστα, στον Τύπο της εποχής εντοπίζονται αναφορές που άλλοτε κάνουν λόγο για το «σμυρναϊκό συγκρότημα» στο οποίο «[τ]ραγουδούν ο Βέζος και ο Αγάπιος» και άλλοτε για το «Σμυρναϊκό συγκρότημα Καλαϊτζόπουλου – Βέζου». Οι παλιοί Θεσσαλονικείς, βέβαια, συνήθως αναφέρονταν στο μουσικό σχήμα απλά ως «ο Βέζος και ο Αγάπιος». Εκτός από καθήκοντα τραγουδιστή, οι δύο καλλιτέχνες συμμετείχαν και εν οργάνοις στο συγκρότημα. Πιο συγκεκριμένα, ο μεν Βέζος έπαιζε σαντούρι και ο δε Αγάπιος κιθάρα. Μέλη του συγκροτήματος υπήρξαν ο Μυτιληνιός βιολιστής Νίκος Βαλλιέρος, ο πιανίστας Ανακίδης αλλά και ο γιος του, Γιώργος, στο ακορντεόν. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι ο Βέζος και ο Αγάπιος σύστησαν δύο ακόμη μουσικά σχήματα εκείνη την εποχή, το «Δημοτικό συγκρότημα» αλλά και το «Μακεδονικό συγκρότημα» (Κοκκαλίδου-Ναχμία, 1998). Από τα ονόματα των δύο τελευταίων σχημάτων μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε ότι δημιουργήθηκαν για να αποδίδουν και το αντίστοιχο ρεπερτόριο.

Ένα μέρος των ραδιοφωνικών εμφανίσεων του Βέζου —με τους εκάστοτε συνεργάτες του— αποτυπώθηκε με τη μορφή μαγνητοταινιών σε εγγραφές που έκανε ο σταθμός με σκοπό τη δημιουργία αρχείου για τη διάσωση μουσικών παραδόσεων. Εικοσιπέντε κομμάτια από αυτές τις εγγραφές εκδόθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1980, αρχικά σε δύο LP 33 στροφών και αργότερα σε CD, από την ελληνική δισκογραφική εταιρεία Vasipap. Εκτός από τα παραπάνω, υπάρχουν ακόμα τουλάχιστον 20 ανέκδοτες ραδιοφωνικές ηχογραφήσεις της ίδιας περιόδου που βρίσκονται στην κατοχή της κόρης του ερμηνευτή. Αν και η χρονολογία ηχογράφησής τους δεν είναι εξακριβωμένη, μπορούμε να αποκλείσουμε τα έτη πριν το 1952. Και αυτό διότι από τη μία ο Παναγιώτης Μαρινάκης, μιλώντας για την ιστορία του σταθμού και έχοντας ως χρονικό σημείο αναφοράς την 1^η Μαρτίου του 1947, αναφέρει σχετικά με τις ζωντανές εκτελέσεις τραγουδιών που μεταδίδονταν από το ραδιόφωνο:

[Δ]εν είχαμε τη δυνατότητα ακόμη να τα συγκρατούμε σε αρχείο. Μόλις ήρθε το μαγνητόφωνο, για μας ήταν μεγάλη ευκαιρία να αρχίσουμε σε αρχείο τα δημοτικά τραγούδια της Μακεδονίας. (Μαρινάκης, 1997, σ. 56)

Διευκρινίζει επίσης ότι η ύπαρξη του ραδιοφώνου σε συνδυασμό με την έλευση του μαγνητόφωνου αποτέλεσε μοναδική ευκαιρία για τη δημιουργία αρχείου που περιελάμβανε και άλλα είδη μουσικής:

Σε αρχείο κρατήθηκαν οι καντάδες με τη μαντολινάτα, το σμυρναϊκό επίσης, ο Βέζος και ο Αγάπιος. (Μαρινάκης, 1997, σ. 57)

Δισκογραφία 33 στροφών (συνοπτική παρουσίαση)

Για μια αναλυτική παρουσίαση της δισκογραφίας 33 στροφών του Βέζου βλ. Παράρτημα στο τέλος του άρθρου.

Από την άλλη, ο ηλεκτρονικός μηχανικός ΤΕΕ και συνταξιούχος της ΕΡΤ3 Στέλιος Χατζηγιαννάκης σε τηλεφωνική συνομιλία στις 27 Δεκεμβρίου 2016 μου επισήμανε ότι οι πρώτες μαγνητοταινίες έφτασαν στη Θεσσαλονίκη γύρω στα 1952–1953. Μέχρι τότε ήταν σε χρήση διαφορετικό σύστημα ηχογράφησης που δεν περιελάμβανε μαγνητοταινίες. Επομένως, οι ηχογραφήσεις του Βέζου δεν μπορεί να συνέβησαν παρά μετά το 1952.

Ζωντανές εμφανίσεις

Εκτός από το ραδιόφωνο, το συγκρότημα του Βέζου και του Αγάπιου εμφανιζόταν και σε διάφορα μαγαζιά της Θεσσαλονίκης, όπως το περίφημο «Χρυσούν Απίδιον» που στεγαζόταν στο ισόγειο του μεγάρου Τάκη Βαρβιτσιώτη στη γωνία της Εγνατίας με την οδό Πρασσακάκη, το μαγαζί του Λουκόπουλου στην Ερμού, το «Σμυρναίικο Κέντρο» αλλά και η ταβέρνα «Πύργος» του Νικητόπουλου που βρισκόταν πίσω από το Αλκαζάρ και ήταν το μόνιμο στέκι του συγκροτήματος (Κοκκαλίδου-Ναχμία, 1998). Σε αυτά μπορούμε να προσθέσουμε το καφενείο «Η Νέα Ιωνία» και γενικότερα τα μαγαζιά που βρίσκονταν στην αγορά Μοδιάνο, όπως αναφέρει εξάλλου και ο Λάμπρος Λιάβας (2013). Την ύπαρξη του συγκροτήματος θυμάται και ο γεννηθείς το 1942 Γιώργος Χατζηνάσιος, ο οποίος οριοθετεί περαιτέρω την παρουσία του σχήματος μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1960. Ο ίδιος μάλιστα σε ηλικία 9–10 ετών συμμετείχε περιστασιακά στο συγκρότημα παίζοντας ακορντεόν κατόπιν προτροπής του πατέρα του. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η ορχήστρα ήταν ολιγομελής, με τρεις ή τέσσερις οργανοπαίχτες συνήθως, και περιελάμβανε τυπικά «λαϊκά» όργανα, όπως το βιολί, το λαούτο και το ακορντεόν. Το ρεπερτόριο αποτελείτο κατά κύριο λόγο από σμυρνέικα, τα οποία είχαν ιδιαίτερη απήχηση στις παλαιότερες γενιές των Σμυρνιών προσφύγων. Όπως όμως σημειώνει ο Γιώργος Χατζηνάσιος, το ρεπερτόριο αυτό ερμηνευόταν δυτικότροπα και κάπως πιο «εξευγενισμένα» (Γιώργος Χατζηνάσιος τηλεφωνική συνομιλία, 13 Ιουνίου 2017).

Όσον αφορά τις ερμηνείες, ο Γιώργος Χατζηνάσιος σχολιάζει πως ο Βέζος με τον Αγάπιο ήταν καθαρά τραγουδιστικό δίδυμο χωρίς οι ίδιοι να παίζουν κάποιο όργανο όταν τραγουδούσαν, διευκρινίζοντας ότι ο Αγάπιος έκανε δεύτερη φωνή στον Βέζο. Ωστόσο, ο Αργύρης Χαραλάμπους, παλιός κιθαρίστας της Θεσσαλονίκης που υπήρξε φίλος και συνεργάτης του Γιώργου Ανακίδη, θυμάται τον Βέζο και τον Αγάπιο να εμφανίζονται ως ντουέτο στο νυχτερινό κέντρο «Όαση», χωρίς δηλαδή να υπάρχει πρόσθετη ορχήστρα, με τους ίδιους να παίζουν κάποιο όργανο και παράλληλα να τραγουδούν (Αργύρης Χαραλάμπους, προσωπική επικοινωνία, 28 Ιουνίου 2017). Πράγματι, αυτό είναι αρκετά εύλογο μιας και οι δύο ερμηνευτές μπορούσαν να παίξουν διάφορα όργανα. Συγκεκριμένα ο Βέζος, αν και στη συνείδηση του κόσμου έμεινε περισσότερο γνωστός ως ερμηνευτής σμυρνέικων τραγουδιών, ήταν στην πραγματικότητα και ένας ταλαντούχος πολυοργανίστας αφού εκτός από σαντούρι έπαιζε ακορντεόν, μπάντζο, κιθάρα αλλά και τύμπανα (Βάσω Παρασκευά-Βέζου, τηλεφωνική συνομιλία, 5 Νοεμβρίου 2016) [4].

Σύλλογος Μουσικών Θεσσαλονίκης

Για ένα μικρό χρονικό διάστημα, από το Μάρτιο του 1950 έως τα τέλη Ιουλίου του 1952, ο Στέφανος Βέζος διετέλεσε πρόεδρος του μουσικού σωματείου «Σύλλογος Μουσικών Θεσσαλονίκης» (μετέπειτα «Σύλλογος Μουσικών Βορείου Ελλάδος») (Αγγειοπλάστης, χ.χ.).

Ιωνική Εστία

Εκτός από τη δραστηριότητά του στο Σύλλογο Μουσικών Θεσσαλονίκης, ο Βέζος συμμετείχε από το 1952 και στο Σύλλογο Σμυρναίων και Μικρασιατών «Ιωνική Εστία». Υπήρξε μάλιστα ιδρυτικό μέλος του σωματείου εκλεγόμενος πολλές φορές στο Διοικητικό Συμβούλιο —τουλάχιστον μέχρι τα 1960— λαμβάνοντας τη θέση του μέλους. Μέσα στα χρόνια, ο σύλλογος θα διοργανώσει διάφορες εκδηλώσεις και ο Βέζος με την ορχήστρα του θα έχει σταθερή παρουσία σε αυτές, αν κρίνουμε από τις συχνές αναφορές στα πρακτικά όπως τις καταγράφει ο Νίκος Χόρμπος (2004). Πιο συγκεκριμένα, το 1954 ο Βέζος και ο Αγάπιος παίζουν σε αποκριάτικο χορό του συλλόγου στη Μικρασιατική Λέσχη (έτερος σύλλογος Μικρασιατών που βρισκόταν σε στενή συνεργασία με την Ιωνική Εστία για κάποια χρόνια), στις 21 Φεβρουαρίου 1957 συμμετέχουν σε αποκριάτικο χορό – κοπή βασιλόπιτας στον ίδιο χώρο και στις 8 Ιουνίου 1960 εμφανίζονται σε διάλεξη – συνεστίαση για τα μέλη του συλλόγου που έλαβε χώρα στο κέντρο «Χρυσό Πέταλο» στην Αρετσού της Καλαμαριάς. Για αυτή την εκδήλωση υπάρχει μάλιστα ο χαρακτηριστικός σχολιασμός ότι «[τ]ην συνεστίαση εποίκιλλε και το Σμυρναϊκό Συγκρότημα υπό του Στ. Βέζου με τα αλησμόνητα γλυκά τραγούδια της Πατρίδος των και εχορεύθησαν διάφοροι χοροί με γραφικότητα και χάριν» (Χόρμπος, 2004, σ. 19). Μία τελευταία αναφορά βρίσκεται στις 27 Μαρτίου 1966 με το συγκρότημα του Στέφανου Βέζου να παίζει σε αποκριάτικο χορό «Σμυρναϊκής Βραδιάς» που διοργάνωσε ο σύλλογος στο κέντρο «Διεθνές» στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης.

Χάρη στη θητεία του στην Ιωνική Εστία μαθαίνουμε μερικές ακόμα πληροφορίες για τη ζωή του Βέζου, όπως ότι στη Θεσσαλονίκη κατοικούσε στην οδό Κρατερού 2 και ότι ο πατέρας του λεγόταν Νικόλαος (Ιωνική Εστία, 1953–1961). Επίσης, από πρακτικά του σωματείου γίνεται δυνατόν να προσδιοριστεί περαιτέρω το διάστημα κατά το οποίο πέθανε αφού σε συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου με χρονολογία την 6^η Μαρτίου του 1970 ο Βέζος όχι μόνο είναι εν ζωή αλλά όπως καταγράφεται στα πρακτικά «προσφέρεται να θέση εις την διάθεσιν της “Ιωνικής Εστίας” 8 μαγνητοφωνημένας ταινίας του με Σμυρναϊκά τραγούδια, @ δρ. 200 εκάστην, προκειμένου να χρησιμοποιηθώσι αυτάς εις δεδομένην περίπτωσιν», η οποία περίπτωση εν προκειμένω ήταν η οργάνωση χοροεσπερίδας (Ιωνική Εστία, 1967–1974, σ. 44). Από την ανάγνωση δε του πρακτικού της 4^ης Μαΐου 1970 προκύπτει ότι έχει πλέον φύγει από τη ζωή με τον πρόεδρο του σωματείου να «εκφράζει την λύπην διά τον επισυμβάντα θάνατον του εκ Σμύρνης καταγομένου και μέλους του Συλλόγου Στεφάνου Βέζου» σημειώνοντας παράλληλα ότι «κατετέθη στέφανος εκ μέρους της Ιωνικής Εστίας» (Ιωνική Εστία, 1967–1974, σ. 47).

Τελευταία χρόνια

Όπως φάνηκε παραπάνω, ο Στέφανος Βέζος πέθανε στη Θεσσαλονίκη στο διάστημα μεταξύ 6 Μαρτίου και 4 Μαΐου του 1970. Στις 9 Οκτωβρίου 1970 η Ιωνική Εστία θα τελέσει φιλολογικό μνημόσυνο στη μνήμη του (Χόρμπος, 2004). Κατά τραγική σύμπτωση η σύζυγός του πέθανε το ίδιο έτος, μόλις δύο μήνες μετά από αυτόν, σε ηλικία 56 ετών. Όπως θυμάται η κυρία Παρασκευά, ο πατέρας της σχεδόν σε όλη του τη ζωή ασχολήθηκε επαγγελματικά με τη μουσική εκτός από ένα διάστημα κατά το οποίο άνοιξε μαγαζί που πουλούσε ρούχα με δόσεις (ως κατάστημα νεωτερισμών περιγράφεται από την κόρη του). Δεν παρέλειπε όμως να αντιμετωπίζει ευνοϊκά αυτούς που δυσκολεύονταν να ανταπεξέλθουν οικονομικά. Η κυρία Παρασκευά θυμάται χαρακτηριστικά τον πατέρα της να λέει «Μα, από τη χήρα να πάρω λεφτά; Δεν γίνεται». Πολλές φορές μάλιστα ο Βέζος με το συγκρότημά του έπαιξε αφιλοκερδώς σε νοσοκομεία αλλά και όπου αλλού τον καλούσαν για να συνδράμει κατ’ αυτόν τον τρόπο υπέρ ενός σκοπού (Βάσω Παρασκευά-Βέζου, τηλεφωνική συνομιλία, 5 Νοεμβρίου 2016).

Αντί επιλόγου

Κλείνοντας το άρθρο θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τα παρακάτω άτομα που βοήθησαν κατά τη διάρκεια της έρευνας:

• Τη Βάσω Παρασκευά-Βέζου για τις πληροφορίες σχετικά με τον πατέρα της και τον Βασίλη Παπαδόπουλο της Vasipap που μερίμνησε ώστε να πραγματοποιηθεί η επικοινωνία μαζί της.
• Τον Hugo Strötbaum († Ιανουάριος 2026) από τον οποίο πληροφορήθηκα την ύπαρξη της κυρίας Παρασκευά και τον Σάκη Μήτκα († Μάρτιος 2020) που με έφερε σε επαφή με τον πρώτο.
• Τον Γιώργο Χατζηνάσιο για τις πληροφορίες που αφορούν το συγκρότημα Βέζου και Αγάπιου.
• Τον Σταύρο Κουρούση για την ευγενική παραχώρηση υλικού από το αρχείο του, για τον έλεγχο της δισκογραφίας 78 στροφών του Βέζου καθώς και για διάφορες πολύτιμες επισημάνσεις ειδικά όσον αφορά τα σχόλια που εμφανίζονται κάτω από τη δισκογραφία των 33 στροφών.
• Τον Γιώργο Αγγειοπλάστη για την ευγενική παραχώρηση υλικού από το αρχείο του και τον Αθανάσιο Ταουσάνη για την ψηφιοποίησή του.
• Τον Μάνθο Μανιό για την ευγενική παραχώρηση υλικού από το αρχείο του.
• Τον Παναγιώτη Μπατζάκα για την ευγενική παραχώρηση κόπιας βινυλίου από την οποία προήλθε η φωτογραφία του Βέζου.
• Τον Στέλιο Χατζηγιαννάκη για την αποσαφήνιση λεπτομερειών που αφορούν τον παλιό τρόπο εγγραφής στο Ραδιοφωνικό Σταθμό Θεσσαλονίκης.
• Τον Τάσο Θεοδωράκη για το πολύτιμο σχόλιό του αναφορικά με την παλαιά σημασία του όρου «τζαζ».
• Τους Σάκη Αυγέρο, Γρηγόρη Ιωαννίδη, Σταύρο Παλάβρατζη, Ιωάννη Κολοβό, Βασίλη Κολοβό, Περικλή Κολοβό και Αργύρη Χαραλάμπους που ανταποκρίθηκαν άμεσα στην προσπάθεια εντοπισμού πληροφοριών για τον Γιώργο Ανακίδη, ο οποίος υπήρξε συνεργάτης του Στέφανου Βέζου για ένα διάστημα.
• Την Ιωνική Εστία για την παραχώρηση πρόσβασης στο αρχείο του συλλόγου από όπου αντλήθηκαν πρόσθετα στοιχεία για τη ζωή του Βέζου.

Παραπομπές

[1] Το ίδιο έτος γεννήσεως αναφέρεται και από τον Τάκη Καλογερόπουλο (1998), προφανώς όμως πηγή του είναι οι σημειώσεις της Vasipap. Παραδόξως, η κόρη του ερμηνευτή, Βάσω Παρασκευά-Βέζου, σε τηλεφωνική συνομιλία στις 5 Νοεμβρίου 2016 ανέφερε ως έτος γεννήσεως του πατέρα της το 1903. Πιθανότατα ωστόσο να πρόκειται για λάθος αφού, όπως θυμάται ο ιδιοκτήτης της Vasipap Βασίλης Παπαδόπουλος, πηγή αυτών των σημειώσεων ήταν η κυρία Παρασκευά-Βέζου, η οποία μάλιστα συμβουλεύτηκε τότε έγγραφο που περιελάμβανε το έτος γεννήσεως του πατέρα της (Βασίλης Παπαδόπουλος, προσωπική επικοινωνία, 27 Ιουνίου 2017).

[2] Ο Χρίστος Τσιγγιρίδης υπήρξε πρωτοπόρος στο χώρο του ελληνικού ραδιοφώνου. Την περίοδο 1925–1926 ξεκινά τα πρώτα πειράματα για τη δημιουργία ραδιοφωνικού πομπού ενώ τις αμέσως επόμενες χρονιές φαίνεται να πραγματοποιεί σποραδικά εκπομπές μικρής εμβέλειας από τον περίβολο της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης. Το 1929 ιδρύει επισήμως ραδιοφωνικό σταθμό με έδρα τη Θεσσαλονίκη, τον πρώτο στην Ελλάδα. Τα πρώτα χρόνια ο σταθμός λειτουργεί με προσωρινή άδεια, η οποία έχει ισχύ μόνο κατά την περίοδο πραγματοποίησης της ετήσιας ΔΕΘ, ενώ μόλις στα τέλη Δεκεμβρίου του 1935 καταφέρνει να εξασφαλίσει μόνιμη άδεια λειτουργίας (βλ. Τυροβούζης, 2004). Με βάση αυτό το ιστορικό συνάγεται ότι ο Βέζος ξεκινά να εμφανίζεται στο ραδιόφωνο από το 1936, όχι όμως νωρίτερα.

[3] O Αγάπιος Χατζηνάσιος (1905–1983) ήταν τραγουδιστής και πολυοργανίστας που έπαιζε σαξόφωνο, πιάνο, κιθάρα και ντραμς. Διετέλεσε καθηγητής μουσικής σε ωδεία της Θεσσαλονίκης.

[4] Κατά τη διάρκεια της συνομιλίας, η κυρία Παρασκευά χρησιμοποίησε τον όρο «τζαζ» αντί για τύμπανα ή ντραμς. Η ασυνήθιστη αυτή ορολογία, αν και στις μέρες μας έχει εκλείψει, ήταν ευρέως διαδεδομένη στα παλαιότερα χρόνια. Τη σημαντική αυτή λεπτομέρεια υπέδειξε ο οργανοποιός Τάσος Θεοδωράκης, τον οποίο και ευχαριστώ ιδιαιτέρως, καθιστώντας έτσι σαφές το πέμπτο όργανο που έπαιζε ο Βέζος.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αγγειοπλάστης, Γ. (χ.χ.) Το παράρτημα του Συλλόγου Μουσικών Βορείου Ελλάδος στην περιφέρεια των Σερρών κατά τα έτη 1950–1955: Ο κατάλογος των εισερχομένων εγγράφων. Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών. Διαθέσιμο στο: https://serrelib.gr/agioplastis/smbe.htm (Πρόσβαση: 20 Ιουνίου 2016).

Αναστασιάδης, Γ. (1997) «Σταθμοί στο Ραδιόφωνο», Από το χθες στο σήμερα: Πρακτικά διημερίδας 10–11 Ιανουαρίου 1997. Θεσσαλονίκη: ΕΡΤ 3, σσ. 40–43.

Ιωνική Εστία (1953–1961) «Μητρώον». Ανέκδοτο χειρόγραφο, 18 Νοεμβρίου 1953 – 14 Ιουνίου 1961.

Ιωνική Εστία (1967–1974) «Πρακτικά Δ. Συμβουλίου». Ανέκδοτο χειρόγραφο, 31 Μαΐου 1967 – 28 Νοεμβρίου 1974.

Καλογερόπουλος, Τ. (1998) Το λεξικό της ελληνικής μουσικής: Από τον Ορφέα έως σήμερα. Τόμος 1: Α–Γ. Αθήνα: Γιαλλελή.

Καλυβιώτης, Α. (1988) «Πέντε λαϊκά τραγούδια για τις κοπέλες της Σμύρνης», Συλλογές, 52 (Ιανουάριος).

Καλυβιώτης, Α. (2002) Σμύρνη: Η μουσική ζωή 1900–1922. Αθήνα: Music Corner & Τήνελλα.

Κοκκαλίδου-Ναχμία, Ν. (1998) Παλιά Θεσσαλονίκη και ιστορική διαδρομή της Δ.Ε.Θ. 3η έκδοση. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής.

Κουρούσης, Σ. (2026) Ο Αντώνης Διαμαντίδης (Νταλγκάς) και οι πρώτες ηχογραφήσεις Κωνσταντινούπολης (1919–1920). Η Ιστορία Της Ελληνικής Μουσικής (78 Στροφές). Διαθέσιμο στο: https://78strofes.gr/2026/01/27/αντώνης-διαμαντίδης-νταλγκάς/. (Πρόσβαση: 12 Μαΐου 2026).

κ. Ω. (1936) «Προσοχή! Εδώ ο ραδιοφωνικός σταθμός…», Μακεδονία, 20 Δεκεμβρίου, σ. 5

Λιάβας, Λ. (2013) «Το Μουσικό “Ψηφιδωτό” της Θεσσαλονίκης!», Με μουσικές εξαίσιες, με φωνές!…: Μια μουσική ιστορία της Θεσσαλονίκης. Πρόγραμμα θεατρικής παράστασης. Σκηνοθεσία: Σοφία Σπυράτου. Θεσσαλονίκη: ΚΘΒΕ.

Μανιάτης, Δ.Δ. (2006) Η εκ περάτων δισκογραφία γραμμοφώνου: Έργα λαϊκών μας καλλιτεχνών. Αθήνα: Υπουργείο Πολιτισμού.

Μαρινάκης, Π. (1997) «Χρόνια ραδιοφώνου», Από το χθες στο σήμερα: Πρακτικά διημερίδας 10–11 Ιανουαρίου 1997. Θεσσαλονίκη: ΕΡΤ 3, σσ. 55–57.

Μπαρούνης, Η.Δ. (2008) «Οι άγνωστες πρώτες ηχογραφήσεις του Αντώνη Νταλγκά», Συλλογές, 276 (Απρίλιος), ανάτυπο, αρ. 11.

Παπάζογλου, Γ. (2003) Αγγέλα Παπάζογλου – Τα χαΐρια μας εδώ: Ονείρατα της άκαυτης και της καμμένης Σμύρνης. Ξάνθη: Ταμιείον Θράκης.

Σίσκου, Ε. (2012) Η μουσική ως μέσο, η περίπτωση της ελληνικής ραδιοφωνίας. Πτυχιακή εργασία. Τμήμα Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.

Spottswood, R.K. (1990) Ethnic music on records: A discography of ethnic recordings produced in the United States, 1893 to 1942. Vol. 3: Eastern Europe. Urbana and Chicago: University of Illinois Press.

Τυροβούζης, Ν. (2004) Ο πρώτος ραδιοφωνικός σταθμός στην Ελλάδα, 1928–1947: Η συνέργια του «Ράδιο-Τσιγγιρίδη» με την εφημερίδα «Μακεδονία». Τελική εργασία. Τμήμα Ακολούθων Επικοινωνίας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης.

Vasipap (1980) Σμυρνέικα τραγούδια № 1 με το γνήσιο Σμυρναίο Στέφανο Βέζο [σημειώσεις οπισθόφυλλου LP]. Θεσσαλονίκη: Vasipap VAS 284.

Χόρμπος, Ν. (2004) Ιστορία της Ιωνικής Εστίας Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Συλλόγου Σμυρναίων – Μικρασιατών “Η Ιωνική Εστία”.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Δισκογραφία 33 στροφών (αναλυτική παρουσίαση)

Χρονολογία ηχογραφήσεων: πιθανώς δεκαετία 1950

Σμυρνέικα Τραγούδια № 1 με το γνήσιο Σμυρναίο Στέφανο Βέζο
Vasipap VAS 284 (έτος κυκλοφορίας: 1980)

Α1. Καμοματού/Καμωματού (οπισθόφυλλο/ετικέτα)
Στέφανος Βέζος

Γνωστό και ως «Μαύρη ζωή μικρούλα μου». Η παλαιότερη εντοπισθείσα ηχογράφηση του τραγουδιού πραγματοποιήθηκε το 1924 από τον Αντώνη Νταλγκά (Κουρούσης, 2026), αν και στους περισσότερους δίσκους που τυπώθηκαν αναγράφεται από λάθος ως ερμηνευτής ο τενόρος Κορνήλιος Μισαηλίδης (Μαύρη ζωή μικρούλα μου, Odeon Α 154052/GA 1041/GA 1053, αρ. μήτρας Go 47) (βλ. Μπαρούνης, 2008).

Στα 1927 με 1928 πραγματοποιείται ηχογράφηση του τραγουδιού στη Νέα Υόρκη σε ερμηνεία Αχιλλέα Πούλου (Καμωματού, M.G. Parsekian 539 και Pharos 539, αρ. μήτρας 274-A) (βλ. Spottswood, 1990). Οι δύο αυτές εκτελέσεις (Πούλου και Νταλγκά) δεν φαίνεται να συσχετίζονται με κάποιον συνθέτη. Ωστόσο, σε δύο ηχογραφήσεις το τραγούδι εμφανίζεται ως σύνθεση του Παναγιώτη Τούντα:

i. Η καμωματού (Παναγιώτης Τούντας) Βαγγέλης Σωφρονίου
Polydor V 45108, αρ. μήτρας 4582 ar, 1926

ii. Μαύρη ζωή μικρούλα μου (Παναγιώτης Τούντας) Αντώνης Νταλγκάς
His Master’s Voice AO. 202, αρ. μήτρας BF 768, 22 Ιουνίου 1927

Η ηχογράφηση του Βέζου έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον μιας και είναι η μόνη επανεκτέλεση στην οποία εμφανίζονται οι δύο τελευταίες στροφές που είχε τραγουδήσει και ο Αχιλλέας Πούλος. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι ο Βέζος ίσως γνώριζε το τραγούδι από άλλη πηγή που ίσως δεν σχετίζεται άμεσα με τις ηχογραφήσεις που αποδίδονται στο όνομα του Τούντα.

Α2. Παντού ταξίδεψα
Στέφανος Βέζος, Αγάπιος Χατζηνάσιος

Τραγούδι που ήταν πολύ φημισμένο στη Σμύρνη. Βέβαια, η μουσική προέρχεται από γαλλικό ελαφρό τραγούδι του Eugène Poncin (1860–1940) στο οποίο προσαρμόστηκαν ελληνικοί στίχοι. Η παλαιότερη γνωστή ηχογράφηση έγινε το 1911 στη Σμύρνη από τον Γιώργο Σαβαρή, στο πρώτο μισό της οποίας το τραγούδι αποδίδεται στα Γαλλικά ενώ στο δεύτερο μισό αποδίδεται στα Ελληνικά (Σμυρνιά, Concert Record “Gramophone” GC 14-12032, αρ. μήτρας 2361y). Για τα στοιχεία του δίσκου καθώς και για το ηχητικό της συγκεκριμένης ηχογράφησης βλ. Καλυβιώτης, 2002.

Α3. Χασάπικο
Οργανικό

Δεν συναντάται άλλη καταγεγραμμένη εκτέλεση του κομματιού αυτού. Στην επανέκδοση σε CD καταχωρείται στο όνομα του Βέζου.

Α4. Καλέ συ Παναγιά μου
Στέφανος Βέζος

Διαδεδομένο τραγούδι που συναντάται σε πολλές παλαιότερες ηχογραφήσεις με διάφορους τίτλους («Μπάλος μαστίχα», «Μπάλος μπουρνοβαλιός», κ.ά.).

Α5. Δεν σε θέλω πια
Στέφανος Βέζος, Αγάπιος Χατζηνάσιος

Τραγούδι που φαίνεται να γνώρισε ιδιαίτερη επιτυχία στη Σμύρνη και στην Κωνσταντινούπολη, αν κρίνει κανείς από τις πολλαπλές ηχογραφήσεις που έγιναν από το 1910 και έπειτα. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για διασκευή ιταλικού τραγουδιού που συνέθεσε ο Vincenzo di Chiara το 1907 σε στίχους του Antonio Barbieri.

Α6. Μια Σμυρνιά στο παραθύρι
Στέφανος Βέζος, Αγάπιος Χατζηνάσιος

Παραδοσιακό σμυρνέικο. Η πρώτη ηχογράφηση του τραγουδιού πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1903, από την Concert Record Gramophone (C.G 12403, αρ. μήτρας 688c) με τίτλο «Η Σμυρνιά» από άγνωστο ερμηνευτή.

Β1. Μπουρνόβα με τα κρύα νερά
Στέφανος Βέζος

Στιχουργική παραλλαγή του τραγουδιού «Χελμές», ηχογράφηση του οποίου απαντάται από το 1904 για την Concert Record Gramophone (C.G 2-12218, αρ. μήτρας 413d) με ερμηνευτή τον Ιωάννη Αγιασματζή.

Β2. Με τρέλλανες [Με τρέλανες]
Στέφανος Βέζος, Αγάπιος Χατζηνάσιος

Β3. Μπαμπίνα [Μπομπίνα]
Στέφανος Βέζος

Σύνθεση του Παναγιώτη Τούντα. Πρωτοκυκλοφόρησε με τον τίτλο «Τσαχπίνα».

Β4. Κορδελιώτισσα
Στέφανος Βέζος, Αγάπιος Χατζηνάσιος

Η πρώτη ηχογράφηση του τραγουδιού φαίνεται να έγινε στη Σμύρνη από τον Γιάννη Τσανάκα την περίοδο 1911-1913 (Orfeon Record 11018) (Καλυβιώτης, 1988). Στο ίδιο χρονικό διάστημα εντοπίζεται ηχογράφηση στην Κωνσταντινούπολη από τον Πέτρο Ζουναράκη και την εστουδιαντίνα του (American Record 2988) (Σταύρος Κουρούσης, γραπτή επικοινωνία, 27 Αυγούστου 2017).

Β5. Συρτός
Οργανικό

Β6. Μπάλος (οπισθόφυλλο) / Μπάλλος (ετικέτα)
Στέφανος Βέζος (προς το τέλος και ο Αγάπιος Χατζηνάσιος)

Πρωτοηχογραφήθηκε από τον Νταλγκά στα 1928 και ξανά άλλες δύο φορές από τον ίδιο το 1929.

Σμυρνέικα Τραγούδια № 2 με το γνήσιο Σμυρναίο Στέφανο Βέζο
Vasipap VAS 314 (έτος κυκλοφορίας: 1982)

Α1. Σαλβάρι
Στέφανος Βέζος

Διασκευή του πασίγνωστου σμυρνέικου «Τι σε μέλει εσένανε».

Α2. Κούκλα μου εσύ
Στέφανος Βέζος

Σύμφωνα με πληροφόρηση από τον συλλέκτη και ερευνητή Σταύρο Κουρούση, η μουσική προέρχεται από τουρκικό τραγούδι το οποίο ηχογραφήθηκε για πρώτη φορά με ελληνικούς στίχους από τη Ρόζα Εσκενάζυ υπό τον τίτλο «Δεν σε θέλω πια» (Σταύρος Κουρούσης, γραπτή επικοινωνία, 27 Αυγούστου 2017). Αργότερα, το 1949, θα ηχογραφηθεί και από τη Μαρίκα Νίνου με τίτλο «Κούκλα μου εσύ» εμφανιζόμενο δε ως σύνθεση του Κ. Σωτηριάδη σε στίχους του Δ. Χατζηθεολόγου.

Α3. Χορός σμυρνέικος
Οργανικό

Α4. Τι σου λέει η μάνα σου για μένα
Στέφανος Βέζος

Σύνθεση του Κώστα Σκαρβέλη (αρχικός τίτλος «Η μάνα σου θα τα πληρώσει»).

Α5. Πάλι μεθυσμένος είσαι
Στέφανος Βέζος

Διασκευή παλιού παραδοσιακού σμυρνέικου. Η πρώτη ηχογράφηση του τραγουδιού πραγματοποιήθηκε για την Concert Record Gramophone το 1903 (G.C.-12401, αρ. μήτρας 686c) με τίτλο «Κουτσαβάκι» από άγνωστο ερμηνευτή.

Α6. Χώρα [Χόρα] (Σόλο ακορντεόν)
Οργανικό

Στο ακορντεόν ο Γιώργος Ανακίδης (1934–2015). Πρωτοηχογραφήθηκε το 1933 από τον Σπύρο Περιστέρη, στο όνομα του οποίου και εμφανίζεται, με τίτλο «Ντερτιλίδικο» και αργότερα, το 1948, ως «Ρομβία».

Β1. Πάρ’ την καρδιά μου
Στέφανος Βέζος, Αγάπιος Χατζηνάσιος

Β2. Παραπονιάρα
Στέφανος Βέζος

Σύνθεση του Παναγιώτη Τούντα. Ερμηνεύτηκε αρχικά από τον Βιδάλη το 1928 με τίτλο «Παραπονιάρα μου».

Β3. Συρτός
Οργανικό

Β4. Περβολαριά μου
Στέφανος Βέζος

Παραδοσιακό. Οι πρώτες ηχογραφήσεις του τραγουδιού φαίνεται να έγιναν το 1911 στη Σμύρνη από την Ελληνική Εστουδιαντίνα (Πρεβολαριά [sic], Concert Record Gramophone, GC 3-14694, αρ. μήτρας 2308y) και στην Κωνσταντινούπολη από τον Σταμάτη Μπόγια (Πρεβολαριά, Favorite Record 1-59064, αρ. μήτρας 5961-t) (Καλυβιώτης, 2002). Υπάρχει επίσης μεταγενέστερη εκτέλεση, του 1940, από τον Δημήτρη Περδικόπουλο.

Β5. Μάτια σαν και τα δικά σου
Στέφανος Βέζος, Αγάπιος Χατζηνάσιος

Τραγούδι που έγινε γνωστό από ηχογράφηση του 1947 σε ερμηνεία Στελλάκη Περπινιάδη και Σούλας Πασσαλάρη. Ως συνθέτης του τραγουδιού αναφέρεται ο Δημήτρης Σέμσης ή Σαλονικιός και ως στιχουργός ο Στελλάκης Περπινιάδης. Βέβαια, η μουσική έχει παραδοσιακή προέλευση (βλ. λ.χ. «Μπάλος» σε ερμηνεία Μενεμενλή, Columbia Αγγλίας 8012, 1927).

Β6. Απτάλικος (οπισθόφυλλο) / Απτάλικος Χορός (ετικέτα)
Οργανικό

Πρόκειται για το «Απτάλ χαβασί», ηχογράφηση του οποίου υπάρχει από το 1912 (βλ. «Απτάλ χαβασί – τετράχορδον», Favorite Record 1-55043, αρ. μήτρας 7054-t, ερμ. Λευτέρης Μενεμενλής) (Καλυβιώτης, 2002).

Τα σχόλια που συνοδεύουν τους τίτλους των τραγουδιών δεν εμφανίζονται στα LP ή στα κατοπινά CD. Είναι προσωπικές προσθήκες για τις ανάγκες του άρθρου. Σκοπό έχουν να βοηθήσουν τον αναγνώστη σε περίπτωση αναζήτησης των αρχικών τραγουδιών μιας και οι περισσότεροι τίτλοι δεν αντιστοιχούν σε αυτούς των πρώτων ηχογραφήσεων. Ορισμένες πληροφορίες αντλήθηκαν από την ιστοσελίδα https://rebetiko.sealabs.net. Οι τίτλοι που εμφανίζονται σε αγκύλες είναι επίσης προσωπικές προσθήκες και αντανακλούν αναγκαίες διορθώσεις στα ορθογραφικά/τυπογραφικά λάθη των πρωτότυπων τίτλων.